AZƏRBAYCANDA KORONAVIRUSLA BAĞLI XƏBƏRLƏR

“Müştəri itirməkdən qorxmaq lazım deyil” - Biznes

“Müştəri itirməkdən qorxmaq lazım deyil” - Biznes

Gənclik qəzeti
15 May 2020, 10:30 848
 
Həsən Cabbarov: "Bir çox qapını döyməli və "yox” cavabından məyus olmamalısınız”
 
Deyir ki, ideya nə qədər uğurlu olsa da, investor, komandanın bu ideyanı doğruldacağına əmin olmaq istəyir. Bu səbəbdən, yola çıxarkən düzgün komanda seçməyin vacib olduğunu vurğulayır. Hələ tələbəlik illərindən özünü biznesin müxtəlif sahələrində sınadığı üçün bir çox uğurlu və uğursuz layihələri olub. Düşünür ki, uğur qazanmaq üçün bir çox qapını döyməliyik. Önəmli olan, məyus olub motivasiyadan düşməməkdir.
 
Müsahibim "Paym.es” startap layihəsinin rəhbəri Həsən Cabbarovdur.
 
Hələ orta məktəbdə oxuduğu müddətdə bir neçə dəfə yerli olimpiadalarda qalib gələn müsahibim, daha sonra Azərbaycanı xarici ölkələrdə beynəlxalq yarışlarda təmsil edib. Məktəbi bitirdikdə xaricdə təhsil almaq istəyən Həsən Rusiya, Almaniya, Türkiyə universitetlərindən qəbul alır: "Hər ehtimala qarşı Azərbaycandakı universitetlərdən birinə də qəbul oldum, ancaq sonda seçimim Türkiyə oldu. Beləliklə, Dokuz Eylül Universitetində biznesin idarə olunması üzrə təhsil aldım. Tədris ingilis dilində aparılırdı”.
 
Bir müddət könüllülər assosiasiyasında çalışan müsahibim deyir ki, Türkiyəyə gedər-getməz, tələbə klubları və assosiasiyaları ilə maraqlanmağa başlayıb: "Məqsədim və maraqlarıma uyğun olan klublarla əlaqə yaradıb fəaliyyətə başladım. Fakültəmizin işlətmə klubunda üzvlükdən klub rəhbərliyinə qədər yüksəlmişdim. Klubumuzun daxilində Avropa Birliyi gənclik layihələri ilə maraqlanan bir bölmə yaratmışdıq. Bunun bir xətti də Avropa Könüllü Xidməti idi. Elə oldu ki, bir müddətlik təhsilimi dayandırıb könüllü xidmət üçün Portuqaliyaya getdim. Bir ilə yaxın orada qaldım. Orada olduğum müddətdə "Universidade Do Minho” Universitetində qonaq tələbə kimi qeydiyyatdan keçib informatika dərslərinə qatıldım. Belə deyim ki, orada mən indiki gəldiyim yerin ilk təməlini atmış oldum. Türkiyəyə qayıtdıqdan sonra bu proqramın orada da yayılması üçün əlimdən gələni etməyə çalışdım. Çünki proqram mənim həyatımı pozitiv istiqamətdə dəyişdi. Avropa Könüllülük Xidmətinin gənclərə çatması üçün işlər görməyə başladım. Türkiyədən Avropaya gedən ilk gənclərdən biri idim. O dövrün komandası ilə birlikdə könüllülər dərnəyini qurduq. Bu dərnək hələ də fəaliyyət göstərir”.
 

 
Həmsöhbətim startapa gəlişindən də söz açdı: "Əslində, universitetə gəldiyim vaxtdan özümə istiqamət kimi xarici ticarəti seçmişdim. Erkən tələbəlik illərimdə özümü bu istiqamətdə inkişaf elətdirməyə başlamışdım. Bunun üçün hətta İzmirdə böyük xarici ticarət şirkətlərinin birində təcrübə keçdim və orada işləməyə başladım. Amma Portuqaliyaya getdikdən sonra mənim bütün planlarım dəyişdi. Orada internet girişimçiliyi ilə tanış oldum. Universitetdə aldığım dərslər məni bu istiqamətdə inkişaf edəcəyimə və müvəffəqiyyətli olacağıma inandırdı. Oradan qayıtdıqdan sonra universitet təhsili ilə paralel olaraq müxtəlif kurslara baş vurdum. Elə o vaxtlar müəyyən layihələr icra etməyə başladım. Tələbə vaxtı İzmirə dair bütün məlumatların toplandığı bir portal yaratdım. O dövr üçün layihə pis gəlir gətirmirdi. Sonradan bu layihəmi bir şirkətə satdım. Daha sonra avtomobil və yaxtaların kirayələnməsi üçün bir portal hazırladım. İndi belə şirkətlərin sayı çox olsa da, 2005-2006-cı illərdə yox dərəcəsində idi. Bu layihəm uğur qazanmasa da, mənə böyük təcrübə qazandırdı. Bunlarla yanaşı, İzmirdə veb xidmətlər təklif edən bir agentlik qurmuşdum. Biz həm Türkiyədə, həm də Azərbaycanda bir çox tanınmış şirkətlərin veb-saytlarının hazırlanmasına dəstək olurduq. Amma əsas məqsədim bu işi xaricdə olduğu kimi böyütmək və qlobal səviyyəyə gətirmək idi. Bununla əlaqəli davamlı araşdırmalar edirdim Biznesə ilk gəlişimin təməli, beləcə atılmış oldu”.
 
Biznes sahəsində özünü sınayan Həsən deyir ki, o dövrdə qarşısına maraqlı bir fürsət çıxır: "Startap Çili” proqramına qəbul aldım. Qərar verdim ki, özümü və layihəmi inkişaf etdirməliyəm. Çünki bu proqram layihənin inkişaf üçün həm maddi dəstək olur, həm də dünyanın hər yerindən olan investorlarla tanış olmaq imkanı qazanırsan. Təcrübə və bilik paylaşımı bu sahədə çox vacibdir. Mən də bir ilə yaxın Çilinin Santyaqo şəhərində qalaraq özümü və layihəmi inkişaf etdirdim. Santyaqodan Türkiyəyə qayıtdıqdan sonra İzmirdə yox, İstanbulda fəaliyyət göstərməyə başladım”.
 

 
Beləcə, müsahibim indiki ortaqları ilə tanış olur: "Onlar sosial-ticarət bazarını görmüşdülər, böyüdüyünü bilirdilər və bunun üçün də platforma yaratmağa çalışırdılar. 2015-ci ildən başlayaraq elektron ticarət sürətlə böyüyürdü. Sosial media alətlərinin inkişafı müştərilərlə ünsiyyəti daha asan edirdi. Bir məhsulu satmaq üçün "İnstaqram” səhifəsi açmaq bəs edirdi. Bunun üçün əlavə təqdimata, yaxud veb-dəstəyə ehtiyac qalmırdı. Müştərilərlə ünsiyyət isə adətən "Whatsapp” vasitəsilə olurdu. Əsas məsələ müştərini tapdıqdan sonra ödənişi almaq idi. Bu, elektron ticarətin ən böyük problemi idi. Əksər müştəri tanımadığı insanın bank hesabına pul köçürmək istəmir. Həmçinin, bank vasitəsilə pul köçürmələrində müxtəlif problemlər yaşanırdı. Bəzi satıcılar, həqiqətən dolandırıcılıqla məşğul olurdu. Burada bir həll yolu tapılmalı idi. Belə məqamda mesajlaşma xidmətləri vasitəsilə kredit kartı ilə ödəmələri həyata keçirən sistem yaratmağa qərar verdik. Beləcə, "messenger” içərisində "chat bot” vasitəsilə ödəmələr həyata keçirilə bilən platforma yaratdıq. Beləliklə, "Paym.es” startapı yaranmış oldu. "Paym.es” "Pay With Messenger” sözlərinin qısaldılmış formasıdır. Startap üçün ən vacib məqamlardan biri də ilkin mərhələdə investisiya tapmaqdır. İlkin mərhələdə öz cibimizdən xərcləsək də, sonradan "Startap Çili” proqramı və Türkiyədəki "Starters Hub”dan hissə qarşılığı investisiya aldıq. Layihə əvvəl Türkiyədə, daha sonra isə Azərbaycanda fəaliyyət göstərməyə başladı. İndi əsas məqsədimiz bu layihəni qlobal səviyyəyə çatdırmaqdır”.
 
Müsahibim bildirir ki,  bu sahədə ən çətin mərhələ layihəni bitirib bazara girmək dövrüdür: "Təbii ki, bir çox halda layihə sahibləri bazara mükəmməl məhsul çıxarmağa çalışırlar. Amma bəzən sizin təsəvvürünüzdə mükəmməl olan layihənin bazara girdiyi və müştəri ehtiyacları ilə qarşılaşdığı zaman bir sıra çatışmazlıqları olduğu ortaya çıxır. Yəqin ki, bir çox startap layihəsi bu halla rastlaşıb. Ona görə də, layihə minimal şəkildə hazır olan kimi bazara çıxarmaq və müştərilərdən gələn geridönüşlər əsasında onu inkişaf etdirmək lazımdır. Müştəri itirməkdən qorxmaq lazım deyil. Biz özümüz də müştərilərimizin geridönüşləri ilə öz sistemimizi daha da inkişaf etdirdik və bazarın ehtiyaclarına uyğun şəkildə formalaşdırdıq. Məsələn, sonradan bir funksiya və xüsusiyyətlər əlavə etmişik”.
 

 
Bazarda fərqli kateqoriyalarda rəqibləri var. Müsahibimiz deyir ki, rəqabətin olması dəyəri artırır: "Önəmli olan, rəqiblərdən innovasiya baxımından bir addım öndə ola bilməkdir. Biz hazırda gənc startap olaraq bunu bacara bilirik. Lokal bazarlarda lider olmaqla yanaşı, yeni bazarlara çıxmağa çalışırıq. Startaplarda gəlir həcmi müxtəlif meyarlara görə ölçülür: "Bizim sektorda iki növ yanaşma var: ya xərcləri və komandanı kiçik saxlayaraq kar qazana bilirsən, yaxud da sürətli böyümək üçün investisiya alıb yeni bazarlara inteqrasiya edirsən. Yəni  layihə rəhbərinin iki seçimi var. "Paym.es”in aylıq dövriyyəsi 8 xanalı rəqəmlərə gəlib çatıb. Amma eyni zamanda investisiya almaqla yeni bazarlara çıxmağa çalışırıq ki, dəyərimizi daha da yüksəldə bilək”. 
 
Sən demə pandemiya "Paym.es”in satış həcmlərini daha da yüksəldib: "Koronavirus bir çox fəaliyyət növü ilə məşğul olan şirkətlərə mənfi təsir etdi. Texnologiya şirkətlərinə bu təsir daha az oldu. Burada müştəriləri seqmentlərə bölərək cavab vermək daha doğru olardı. "Paym.es”i mağazasında POS terminal olaraq istifadə edən müştərilər mağazalarını bağladığına görə, satışlar azalsa da, rəqəmsal sektorda olan, xüsusilə, oyun və xidmət sahəsində ciddi böyümə var. Bu tərəfdə olan böyümə digər seqmentdəki azalmadan çox olduğu üçün hazırda satış həcmlərimiz  yüksəlir. Son iki həftə ərzində ənənəvi satışda da müsbət dinamika var. Əsas çətinliyimiz ofisin bağlanmasıdır. Komandanın üzvləri evdən işləməyə başladı. Bir-biri ilə işləməkdən zövq alan, ofisdə əyləncəli vaxt keçirən bir komandamız var. Əsas problem, istədiyimiz vaxt bir-birimizi görə bilməməkdir”.
 

 
Deyir ki, layihənin uğurlu olması üçün ideya çox önəmlidir: "Dünyada eyni fikri 18 nəfər fikirləşir, 6 nəfər onu reallaşdırmaq üçün addım atır. Burada əsas müvəffəqiyyət meyarı komandanın üzərinə düşür. İdeyanı reallaşdırmaq üçün düzgün komandanın qurulması  vacibdir. Texniki bilgilər, biznes yanaşması olan komandanı qurmaq mühümdür. Yəni startapın uğur qazanması üçün ideya və komanda uğurlu olmalıdır. Çünki ideya nə qədər mükəmməl olsa da, investorlar komandanın bu işi görə bilib-bilməyəcəyi ilə daha çox maraqlanırlar. Əgər buna inansa, layihəyə yatırım edir. Hazırda bizim Azərbaycan və Türkiyə daxil olmaqla, birgə 15 nəfərlik komandamız var. Yaxın günlərdə Dubay ofisi üçün bir neçə komanda yoldaşımız bizə qatılacaq. Önəmli olan, əməkdaşlarımızın özünü inkişaf etdirməyə meylli olmasıdır. Bunun üçün biz də əlimizdən gələn köməyi əsirgəmirik. Onu da qeyd edim ki, məhz komandamız çox güclü olduğu üçün layihəni qısa müddətdə bazara çıxara bildik”.
 

 
Müsahibimin  fikrincə, investisiya cəlb etmək vaxt alır və bunun üçün yüksək motivasiya lazımdır: "Xüsusilə ilk vaxtlarda onların diqqətini cəlb etmək və inandırmaq çox çətin olur. Bunun üçün siz yüzlərlə investorla ünsiyyətdə ola bilərsiniz. Bir çoxları da rədd cavabı verir. Bu, sizin motivasiyanızı öldürməməlidir. Siz, sizə inanan doğru investoru tapmaq üçün cəhd etməlisiniz. Ona görə də, bir çox qapını döyməli və "yox” cavabından məyus olmamalısınız. Yaxşı olar ki, investorlara öz inkişafınız haqda davamlı olaraq email vasitəsilə məlumat göndərəsiniz. Çünki bu, davamlı prosesdir. Hazırda layihənizlə maraqlanmayan investor, böyüyən qrafikinizi gördüyü zaman sizə yatırım edə bilər. Ona görə də, rədd cavabı alan kimi əlaqələri kəsmək lazım deyil. Düzdür, Türkiyə və Azərbaycan eksositemi bir çox məsələdə geridə qalır, amma ümidverici məqamlar da var. Tövsiyə edərdim ki, daim özünüzü inkişaf etdirin və təcrübənizi artırın. Uğursuzluqdan qorxmaq lazım deyil. Xüsusilə universitet tələblərinə tövsiyə edərdim ki, əgər bu sahəyə marağınız varsa, erkən vaxtda başlayın. Çünki tələbə vaxtı itirəcəyiniz və risk alacağınız çox şey yoxdur”.
 
H.Cabbarov sonda gələcək hədəfləri haqqında da danışdı: "Gələcək planlarımız Azərbaycan və Türkiyədə olan fəaliyyətimizi genişləndirib Ərəb ölkələrinə açılmaqdır. Yaxın müddətdə bunu reallaşdıracağıq. Bundan əlavə, layihəmizə yeni innovasiyalar gətirmək planlarımız var. İnnovasiya və ödəmə sistemi deyildikdə ağıla "Paym.es”in gəlməsini istəyirik. Fərdi olaraq isə özümü daimi olaraq inkişaf etdirməyi və bu sahəyə əlimdən gəldiyi qədər dəstək verməyi düşünürəm. Uzunmüddətli planlarımın arasında yerli startaplara investisiya edərək, onlara dəstək olmaq var”.
 
Şəbnəm Mehdizadə